Open brief over de herinrichting van de Plantage Middenlaan

Amsterdam, maandag 26 juni 2017

Geachte wethouder Litjens, geachte gemeenteraad en raadscommissie, geachte Hellas Schelleman en beste buurtbewoners van de Plantage Middenlaan,

In deze open brief verzoek ik de wethouder en vooral de raad om voorlopig geen actie te ondernemen in wat de ‘herinrichting Plantage Middenlaan’ is gaan heten. Daar geef ik drie argumenten voor. Ten eerste is er geen goede aanleiding, ten tweede zijn de als kansrijk betitelde varianten typisch de varianten die negatief zijn voor de buurt, waarin gemeente en GVB geen compromissen hoeven te doen, en ten derde is het duidelijk dat over een jaar of zeven er mogelijk wel een aanleiding is en het dan veel beter kan, in lijn met de visie op de buurt. Ik werk de argumenten hieronder uit, en verzoek met name de gemeenteraad om deze brief ter harte te nemen bij stemming over dit onderwerp.

Het duizelt mij als ik terug denk aan de afgelopen twee jaar, waarin ik mij heb bezig gehouden met de herinrichting van de Plantage Middenlaan. De uren van mijn vrije tijd die ik hier in heb gestoken zijn niet meer te tellen. Ik voelde me af en toe gekke henkie – zoveel gedoe over een paar bomen, terwijl elke twee seconden een voetbalveld aan regenwoud verdwijnt. Maar dit gaat over meer dan die acht bomen. Eerst was er de verbazing over het geplande kappen, daarna over het plan om lijn 9 sneller te laten rijden, en daarna over de zinloosheid van het hele project.

Geen aanleiding

In 2015 kreeg de buurt te horen dat een van de tramhaltes ‘Artis’ naar de andere kant van de kruising zou worden verplaatst, met de kap van acht platanen in de Plantage Middenlaan tot gevolg. De aanleiding, zo bleek uit documenten die ik later met enige moeite naar boven haalde, was dat het GVB wil dat lijn 9 sneller over de kruising gaat. In september 2016 heb ik bij een inspraakronde tijdens een raadsvergadering argumenten gegeven waarom dit een slecht idee is. Ook Artis schreef een brief, waarin staat dat men tegen is. De Hollandsche Schouwburg schreef ook een brief, ook tegen. De buurt verenigde zich: tegen. Er werden nieuwe verkenningen beloofd.

Toen bleek dat het ‘noodzakelijk’ was dat tramhaltes een bepaalde breedte zouden hebben, hetgeen nu bij halte ‘Artis’ niet het geval is. Meerdere malen is gevraagd waar dit idee voor verbreding vandaan komt, omdat er legio haltes in de binnenstad zijn waar deze breedte ook onmogelijk wordt gehaald. Er kwam geen antwoord op. Bovendien is er slechts zelden sprake van een overvolle halte ‘Artis’. Druk, zeker, maar de hele stad is druk.

De verkennende ambtenaren, onderleiding van mw. Schelleman, lieten weten dat dit nu eenmaal zo was; een gemeentelijke richtlijn, en hun opdracht. Alle lof voor het proces dat Schelleman en haar mensen hebben ingezet, maar niets ‘is nu eenmaal zo’. En dat het hun opdracht is, daar heeft de buurt natuurlijk geen boodschap aan. Kortom: de aanleiding is niet alleen vaag, maar ook nog eens onbeargumenteerd.

Compromissen

Het is in een stad als Amsterdam onmogelijk om het iedereen naar de zin te maken. Als je iets fysiek aan een straat wil veranderen, zit je met de gegeven straatbreedte. Zo kan het gebeuren dat de wens van de een botst met de wens van de ander. Je hebt een visie, doet compromissen en dan kom je er samen uit.

Zo niet hier in de Plantage Middenlaan. De buurt (inclusief Artis in een door hen ingediend document) heeft laten weten dat ze hecht aan de definiëring van de laan door de ritmische aanwezigheid van de platanen. Er zijn eeuwenoude tekeningen in het Stadsarchief waarop deze structuur in de Plantage Middenlaan al is te zien. Een onderbreking daar van, oftewel kappen van acht exemplaren rond de kruising, doet afbreuk aan het geheel. Zoals ook omschreven is in het ‘Bomenplan’ (2012) van de gemeente.

Nu liggen er drie botsende wensen. De gemeente wil de tramhaltes verbreden, het GVB wil sneller over de kruising zonder ander verkeer er bij op de trambaan, en de buurt wil de bomen behouden. Die drie zijn onmogelijk te verenigen binnen de 28 meter van muur tot muur. En wat zien we? In de als kansrijk bestempelde varianten wordt voldaan aan de wensen van gemeente en aan die van het GVB, maar niet aan die van de bewoners.

Het is een raadsel waarom het combineren van weg- en tramverkeer door het GVB als geen optie wordt gezien. Verderop in lijn 9 gebeurt het op de Middenweg, en bij de 14 in de Molukkenstraat. En op nog zo veel andere plaatsen in de stad. Sterker nog: de afgelopen jaren gebeurde het op exact de plek waar we het over hebben, omdat er een ‘tijdelijk’ politiehuisje voor de Hollandsche Schouwburg is geplaatst. Ik snap dat het voor de tram vervelend is om niet sneller over de Plantage Middenlaan en de kruising te kunnen, maar dat is het ook voor automobilisten, fietsers en voetgangers. We willen allemaal wel voorrang.

Er kwam een verhaal over hulpdiensten die er langs moeten kunnen, maar ‘Prio 1’ moet ook door de Linneaus en de Mollukkenstraat. Bovendien kunnen ze ook door de Henri Polaklaan of de Plantage Doklaan. De kwestie versimpelen tot bomen redden of levens redden, is een eerste klas drogredenering – en waarom kon deze situatie in de afgelopen jaren dan wel bestaan.

De varianten die nu als realistisch worden betiteld kosten bomen. Het bijplanten op lege posities op andere plekken in de laan, of het planten van (andere) bomen iets dichter bij de gevel, is natuurlijk geen winst, en ook zeker geen compensatie. Want dat zorgt niet voor het behoud van de laanstructuur. Ook verliezen we als buurt rijrichtingen, met hoogstwaarschijnlijk grotere verkeersdruk in omliggende straten, of we verliezen de toegang tot de IJtunnel. Het zijn allemaal verliesscenario’s voor de buurt en de laan. Ik zie niet in waarom het GVB of de gemeente geen compromis hoeft te sluiten.

Over zeven jaar

Het geld is er nu dus we moeten het op maken, anders ben je het kwijt – dat is door de ambtenaren letterlijk gezegd tijdens een bewonersbijeenkomst. Die redenering klopt, tenzij er sprake is van kapitaalvernietiging.

Over een jaar gaat de Noord/Zuidlijn open, waarvan de impact op het (openbaar) vervoer in de stad nog amper is te overzien. Wel is inmiddels duidelijk dat lijn 9 een andere route gaat rijden: niet meer door de Plantage Middenlaan. Een factor van groot belang in dit verhaal. Minder tramverkeer biedt nieuwe situaties en kansen.

Over een jaar of zeven staat er meer onderhoud en herinrichting van deze buurt op het programma, zo begrijp ik van de ambtenaren. We krijgen nu te horen dat de varianten van herinrichting met een ingreep in het railsysteem (strengelspoor bij de haltes zoals in de Czaar Peterstraat zou eigenlijk alle problemen in een keer oplossen) te veel geld kosten op dit moment. En zo komen we tot halve maatregelen, die sowieso over zeven jaar voor herziening op het programma komen. Spaar het geld op, werd er vanuit de bewoners gezegd. Maar de ambtenaren zeiden dat het zo niet werkt.

Maar zo werkt het natuurlijk wel, als je de kapitaalvernietiging van halve maatregelen meerekent, en zeker als je sympathie van de buurt als kapitaal beschouwd.

De nu gepresenteerde kansrijke varianten gaan bovendien voorbij aan de visie op deze buurt. Die lijkt de gemeente wel te hebben, als ik de presentaties en documenten daarover mag geloven, maar het is kennelijk erg lastig om die consistent door te zetten in de praktijk. Dat maakt een visie nogal hol.

Doe het niet

Beste wethouder Litjens en gemeenteraad, doe het dus niet. Ga voor de ‘nul’ variant: plaats een hekje bij de haltes voor de veiligheid, en laat de bomenrij in takt. Leg over een paar jaar een strengelspoor aan en los het probleem dan op. Wachten is soms wel degelijk beter. De urgentie om nu iets te doen, komt feitelijk neer op het opmaken van een potje.

Bescherm de pracht van de eeuwenoude Plantage Middenlaan, koester dat waar de hele stad deze laan en buurt aan herkent, respecteer de ritmische bomenstructuur van het mooiste deel van de ‘groene loper’ (Bomenplan). En los een probleem op, wanneer je het goed kan doen.

Nog één ding

De afgelopen jaren staat het deel van de Plantage Middenlaan bij de kruising met de Kerklaan op z’n kop. Op nummer 46 werd een gebouw afgebroken, op onorthodoxe wijze. Daarna werden er palen in de grond gedraaid en een nieuw gebouw uit de grond gestampt. Op nummer 42 werd een oude slagerij omgebouwd tot hotel; nieuwe fundering en een heftige renovatie.

De rijstrook is afgezet, wandel- en fietsverkeer wordt belemmerd, auto’s gaan over de trambaan en soms kon ik mijn eigen huis nauwelijks uit. Men is onlangs op nummer 41A begonnen met de grondige renovatie van het ‘Groote Museum Artis’, ook met veel gevolgen voor verkeer en de buurt. En over enige tijd wordt begonnen met de sloop van het St. Jacob, honderd meter verderop, waarna de nieuwbouw start, die ongetwijfeld ook niet geruisloos zal zijn.

We hebben de bouw van De Plantage nog maar net achter de rug. Grote projecten, die allemaal bijdragen aan een mooiere buurt. Maar de werkzaamheden zijn slopend voor de bewoners; de koffiezaak op nummer 44 heeft het moeilijk omdat klanten weg blijven, en horen en zien vergaat je soms in je eigen huis. Het verkeer is chaotisch, er is lawaai en smerigheid, en het duurt heel lang.

Het is buurtbewoners wel wat waard om het stof even te laten dalen hier, voor er nog veel meer overhoop wordt gehaald. Zeker als het houtje-touwtje oplossingen betreft, waar de buurt niets aan heeft. Ik wens u veel wijsheid toe bij het nemen van deze beslissing, al denk ik dat die voor zich spreekt.

Met vriendelijke groet,

Botte Jellema

Botte Jellema
Botte Jellema is journalist, presentator, podcast- en documentairemaker. Hij is freelancer en werkt onder andere voor omroepen en programma's op NPO Radio1. Hij heeft een groot hart voor journalistiek, media, communicatie en verhalen.